Wystawa stała Muzeum Bitwy Warszawskiej 1920 roku w Radzyminie

Bitwa Warszawska 1920 roku to strategiczny epizod wojny polsko-bolszewickiej, którego skutki zaważyły na przyszłości odrodzonej Rzeczypospolitej. Celem działalności Muzeum Bitwy Warszawskiej w Radzyminie jest nie tylko przedstawienie faktów militarnych, lecz także przybliżenie losów lokalnej społeczności, która w 1920 roku znalazła się w samym centrum działań wojennych.

Założenie to stało się fundamentem projektu wykonawczego ekspozycji stałej, przygotowanego przez cenione biuro projektowe Beton (Martę i Lecha Rowińskich). Koncepcja powstała na bazie scenariusza merytorycznego autorstwa dr. Pawła Bezaka oraz dr. Tadeusza Skoczka.

Ekspozycja stała radzymińskiego oddziału Muzeum Niepodległości stanowi połączenie spójnej narracji historycznej, nietuzinkowego rozwiązania konstrukcyjnego. Wśród tej przestrzeni wyróżnione są dwie ścieżki. Pierwsza z nich – podstawowa, z krótkimi i rzeczowymi informacjami w formie tekstów przewodnich, prezentuje wydarzenia poprzedzające samą bitwę, jej okoliczności, przebieg i skutki militarne, a także kontekst polityczny. Uzupełnieniem są wydruki map, kalendarium i fotografie archiwalne, które ułatwiają przyswojenie kluczowych informacji. Druga ścieżka, adresowana do odbiorców chcących pogłębić swoją wiedzę, znajduje się w poziomych kioskach multimedialnych – są to m.in. noty biograficzne i materiały źródłowe w formie wizerunków cyfrowych.

W scenariuszu merytorycznym, a także w projekcie wykonawczym aranżacji silny akcent postawiono na rolę Radzymina w Bitwie Warszawskiej. Stąd podział treści na dwie niezależne płaszczyzny – ogólną, prezentującą przebieg wojny polsko-bolszewicką i samą Bitwę Warszawską, prezentowaną w nowym pawilonie wystawowym, oraz część lokalną. Druga z nich opowiada o Radzyminie i jego roli w Bitwie Warszawskiej. Honorowym miejscem do ukazania wkładu miasta i jego mieszkańców w triumf oręża polskiego w sierpniu 1920 roku stała się zabytkowa przestrzeń Muzeum – Świetlica Pielgrzyma, czyli budynek wybudowany w latach trzydziestych XX wieku. Dzięki tak skonstruowanej narracji muzeum prowadzi zwiedzających od ogólnego zrozumienia wydarzeń do koncentracji na aspekcie lokalnym.

Artefakty

Trzonem wystawy stałej Muzeum Bitwy Warszawskiej 1920 roku w Radzyminie są eksponaty. Wśród kilkuset prezentowanych obiektów znalazły się również unikaty z okresu wojny polsko-bolszewickiej oraz współczesne dzieła sztuki upamiętniające Cud nad Wisłą. Część z nich to darowizny osób prywatnych i depozyty pozyskane od innych instytucji muzealnych, np. Muzeum Zbrojownia na Zamku w Liwie, Muzeum Polskiego Ruchu Ludowego, Muzeum Wsi Mazowieckiej w Sierpcu, Muzeum Mazowieckie w Płocku czy Muzeum Harcerstwa w Warszawie. Jednak zdecydowana większość prezentowanych na wystawie przedmiotów pochodzi ze zbiorów Muzeum Niepodległości.

Szczególnie cennymi eksponatami w kolekcji Muzeum Bitwy Warszawskiej 1920 roku w Radzyminie są artefakty, które mogą nam opowiedzieć swoją historię jako pamiątki po konkretnych osobach. Przykładami takich eksponatów są:

• Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari (V klasy) nadany Brunonowi Romiszewskiemu (1892–1986), który w stopniu porucznika brał udział w walkach pod Radzyminem w sierpniu 1920 roku. Podczas pierwszej wojny światowej był on żołnierzem armii rosyjskiej. W 1917 roku wstąpił do II Korpusu Polskiego w Rosji. Brał udział w bitwie pod Kaniowem. Służył w 1. Dywizji Litewsko-Białoruskiej, 11 grudnia 1919 roku został dowódcą dywizjonu artylerii w 1. Pułku Artylerii Polowej. Został ranny pod Radzyminem. Później za męstwo odznaczono go Krzyżem Virtuti Militari V klasy. Po powrocie na front Romiszewski został awansowany na stopień kapitana. Po wojnie polsko-bolszewickiej pozostał w Wojsku Polskim jako oficer zawodowy. Kula, która raniła oficera, również jest prezentowana w Muzeum Bitwy Warszawskiej.
• Krzyż Srebrny Orderu Wojennego Virtuti Militari (V klasy) pośmiertnie nadany Paulinie Choromańskiej za działalność wywiadowczą w okresie wojny polsko-bolszewickiej. Paulina Choromańska pełniła służbę w szeregach Polskiej Organizacji Wojskowej. Jako kurierka II Oddziału Sztabu Generalnego WP została schwytana przez bolszewików w 1921 roku i poddana trzymiesięcznym ciężkim przesłuchaniom, po czym rozstrzelana za działalność szpiegowsko-kontrrewolucyjną. Eksponat ten, wraz z oryginalną legitymacją, jest wyjątkowym świadectwem udziału kobiet w konflikcie.

Kolekcja plakatów

Świetnym orężem trafiającym do szerokiego odbiorcy był plakat – przykład ogromnego wysiłku plastyków – często wybitnych – działających ołówkiem i pędzlem podobnie jak ochotnicy swoimi karabinami. Na wystawie stałej Muzeum Bitwy Warszawskiej pokazano przekrój polskiego plakatu propagandowego z roku 1920. Dzieła te, choć masowo powielane i kolportowane w każdym zakątku ówczesnego państwa polskiego, dziś są prawdziwą rzadkością, choćby z powodu kruchości i podatności na zniszczenia materiału, na jakim zostały wydrukowane.

Umundurowanie i wyposażenie żołnierza 1920 roku

Wśród artefaktów wyróżnia się bogaty zbiór elementów umundurowania i wyposażenia żołnierza 1920 roku. W jednej z gablot prezentowana jest rogatywka wz. 1919, z pierwszych lat produkcji. Zachowana w doskonałym stanie, z widoczną oryginalną kokardą, stanowiącą dużą rzadkość w polskich zbiorach muzealnych. Obok niej gablotę wypełnia francuski tornister Mle1893 nazywany As de carreau. Pierwsze rodzime wzory plecaków i tornistrów pojawiły się na stanie Wojska Polskiego w latach 1922 (plecak typu norweskiego) i 1925 (tornister). Wcześniej podstawowym środkiem przenoszenia indywidualnego ekwipunku żołnierza w broniach pieszych były konstrukcje obce przejęte po armiach zaborczych i pozyskane w drodze zakupów zagranicznych. Zachowana dokumentacja wojskowa,  ślady materialne i źródła fotograficzne wskazują, że jednym z najpowszechniejszych tornistrów WP w okresie wojny polsko-bolszewickiej był właśnie francuski haversac (tornister) Mle1893. Tornistry tego typu trafiły do polski razem z Błękitną Armią Hallera oraz w drodze zakupów Głównego Urzędu Zaopatrzenia Armii (GUZA) w formie produktów nowych, jak i pochodzących z demobilu. 

Broń

Muzeum przygotowało również wiele eksponatów dla miłośników dawnej broni – szable, karabiny, bagnety, używane w trakcie konfliktu. Przed 1921 rokiem w Wojsku Polskim wykorzystywano tylko broń obcego pochodzenia pozostałą po armiach zaborczych (karabiny Mauser, Mannlicher, Werndl, Mosin i inne) oraz pozyskanej m.in. w drodze zakupów, darowizn państw alianckich czy trafiających od kraju razem z polskimi oddziałami sformowanymi np. we Francji. Według stanów armijnych z 1921 roku dominowała broń francuska, stanowiąc ponad 40 proc. ogółu indywidualnej broni strzeleckiej żołnierzy WP. W taką broń była wyposażona Błękitna Armia. Francuskie karabiny i karabinki pozyskiwała też Polska Wojskowa Misja Zakupów w Paryżu. Badania pobojowisk dowodzą, że na pierwszej i drugiej linii obrony Warszawy w sierpniu 1920 roku używano głównie broń francuską na amunicję 8 mm. Jednym z najpopularniejszych francuskich karabinów był Berthier Mle 1907/15 – na stanie pozostawało co najmniej 23 900 egzemplarzy. Egzemplarz tej broni jest jednym z przykładów uzbrojenia prezentowanego na ekspozycji stałej.

Malarstwo współczesne

Na wystawie prezentowane są również prace współczesnych twórców, m.in. Magdaleny Latosiewicz. Artystka jest plastykiem wystawiennikiem, malarką, laureatką stypendium Zarządu Województwa Mazowieckiego w 2018 roku. Jako twórca portretu historycznego dała poznać się w ramach projektu Galeria Malarstwa Historycznego w 2020 roku, przygotowując serię obrazów „Twarze Niepodległości” przedstawiających postacie zaangażowane w walkę o niepodległą Polskę zarówno na niwie militarnej, jak i polityczno-społecznej. W swojej pracy malarka sięga po farby akrylowe oraz metody z pogranicza dziedzin, w tym kolaż. Wystawie towarzyszą również prace innego współczesnego twórcy – Hakoba Mikayelyana.